Hãy tưởng tượng bạn đang chuẩn bị bấm máy quay một bộ phim điện ảnh bom tấn cho câu chuyện của mình. Câu hỏi đầu tiên mà đạo diễn phải trả lời luôn là: “Tụi mình sẽ đặt camera ở góc nào để khán giả nhìn thấy câu chuyện rõ nhất?”
Trong văn học, góc đặt camera đó chính là Ngôi kể. Ngôi kể không đơn thuần là việc tụi mình xưng “Tôi” hay gọi tên nhân vật, mà nó chính là bộ lọc quyết định lượng thông tin độc giả được biết, sợi dây cảm xúc của họ với nhân vật, và cả những cú lừa (plot-twist) mà tụi mình chuẩn bị tung ra.
Hôm nay, hãy cùng Mít Ướt cưỡi ngựa đi vi hành một vòng để thấu suốt bản đồ ngôi kể, xem chiếc “ống kính” nào sinh ra để dành cho tác phẩm của bạn nhé!
1. BẢN ĐỒ NGÔI KỂ: CÁC GÓC MÁY KINH ĐIỂN
Trong thế giới viết lách, tụi mình sẽ thường xuyên bắt gặp 3 góc máy chính. Mỗi góc máy lại có một “tính chất” hoàn toàn khác biệt:
📸 Góc máy 1: Ngôi kể thứ nhất (Xưng “Tôi”)
Tác giả hóa thân trực tiếp vào một nhân vật trong truyện để tự kể lại trải nghiệm của mình.
Cách nhận biết: Truyện ngập tràn chữ “Tôi”, “Tớ”, “Mình”.
Ưu điểm: Tạo sự đồng cảm và kết nối cảm xúc cực kỳ sâu sắc. Độc giả như được “chui vào đầu” nhân vật, vui cùng vui, đau cùng đau. Cực kỳ dễ viết cho các bạn mới vì lối kể tự nhiên như đang viết nhật ký hay tâm sự với bạn thân.
Nhược điểm: Góc nhìn bị hạn chế tuyệt đối. “Tôi” không thể biết nhân vật khác đang nghĩ gì sau lưng mình, cũng không thể phân thân có mặt ở hai địa điểm cùng một lúc.
Thể loại phù hợp: Truyện ngôn tình thanh xuân, tiểu thuyết tâm lý nặng đô, trinh thám theo chân một thám tử phá án (kiểu Sherlock Holmes).
📸 Góc máy 2: Ngôi kể thứ ba (Giấu mặt – Gọi tên nhân vật)
Người kể chuyện ẩn mình, đứng từ bên ngoài như một người quan sát và gọi tên các nhân vật (An, Bình, hắn, cô ấy…).
Cách nhận biết: Không có chữ “Tôi” (trừ trong lời thoại của nhân vật).
Ưu điểm: Không gian sáng tạo bao la. Tụi mình có thể thoải mái chuyển cảnh từ quốc gia này sang quốc gia khác, kể những trận chiến vĩ đại hay những âm mưu đa tuyến phức tạp của nhiều phe phái.
Nhược điểm: Dễ tạo cảm giác xa cách, lạnh lùng nếu tụi mình viết không khéo. Độc giả khó đồng cảm sâu sắc với nhân vật ngay từ đầu hơn ngôi thứ nhất.
Thể loại phù hợp: Truyện giả tưởng kỳ ảo (Fantasy) xây dựng thế giới lớn, truyện cung đấu, kiếm hiệp, hoặc tiểu thuyết lịch sử hoành tráng.
📸 Góc máy 3: Ngôi kể thứ hai (Xưng “Bạn”)
Người kể chuyện hướng thẳng vào độc giả, biến chính người đọc thành nhân vật (“Bạn bước vào căn phòng, bạn cảm thấy cái lạnh thấu xương…”).
Đặc điểm: Cực kỳ hiếm gặp trong tiểu thuyết dài kỳ. Thường chỉ dùng trong truyện ngắn thử nghiệm, game nhập vai viết bằng chữ (Text-game) hoặc tản văn chữa lành nhẹ nhàng.
🧭 KHI NÀO THÌ NÊN DÙNG NGÔI NÀO?
Để biết ý tưởng trong đầu bạn hợp với góc máy nào, hãy cùng Mít Ướt trả lời hai câu hỏi cốt lõi này:
Bạn muốn độc giả trải nghiệm câu chuyện bằng Tim hay bằng Não?
-
Nếu bạn muốn họ trải nghiệm bằng Tim (khóc hận, yêu thương, dằn vặt cùng nhân vật) -> Hãy chọn Ngôi thứ nhất.
-
Nếu bạn muốn họ trải nghiệm bằng Não (bình tĩnh đứng ngoài quan sát toàn cảnh âm mưu, đánh giá đại cục) -> Hãy chọn Ngôi thứ ba.
Quy mô thế giới của bạn rộng bao nhiêu?
-
Nếu câu chuyện chỉ xoay quanh nội tâm của 1-2 người ->Ngôi thứ nhất là chân ái.
-
Nếu câu chuyện có bản đồ rộng lớn, hàng chục nhân vật đại diện cho các thế lực khác nhau -> Bắt buộc phải dùng Ngôi thứ ba.
🤯 CỨU NGUY: LÀM SAO KHI BỊ “TIỀN ĐÌNH” KHÔNG BIẾT CHỌN AI?
Nếu bạn đã làm đủ mọi bước mà vẫn đứng ở ngã ba đường, nửa muốn xưng “Tôi” cho tình cảm, nửa muốn chọn ngôi “Ba” cho rộng đất diễn, Mít Ướt xin hiến kế 2 “tuyệt chiêu” cứu nguy lập tức:
-
Tuyệt chiêu “Viết thử Bản Beta 500 từ”: Hãy chọn ra một phân cảnh đỉnh điểm nhất đang chạy trong đầu bạn (ví dụ cảnh hai nhân vật cãi nhau hoặc chia tay). Viết phân cảnh đó bằng cả hai ngôi kể. Đọc lại thành tiếng. Bản nào khiến bạn viết mượt tay hơn và nghe “vào tai” hơn, đó chính là ngôi kể thuộc về bạn.
-
Tuyệt chiêu “Đổi ống kính theo chương” (Multi-POV): Ai bảo tụi mình chỉ được chọn một? Bạn hoàn toàn có thể viết ngôi thứ nhất nhưng đổi chữ “Tôi” theo từng chương (Chương 1: Tôi là Nam, Chương 2: Tôi là An). Hoặc viết ngôi thứ ba nhưng mỗi chương chỉ camera đi theo sau lưng một người. Cách này vừa rộng đất diễn lại vừa sâu sắc, nhưng nhớ ghi rõ tên nhân vật ở đầu chương để độc giả không bị loạn não nhé!
Tỉ tê cùng Mít Ướt:
Chọn ngôi kể thực ra là bước tụi mình chọn cách kết nối với độc giả. Không có ngôi kể nào là tốt nhất, chỉ có ngôi kể phục vụ tốt nhất cho dụng ý câu chuyện của bạn mà thôi.
Bạn đã định vị được câu chuyện của mình nên dùng góc máy nào chưa? Tuần sau, tụi mình sẽ chính thức đi sâu vào chi tiết của góc máy đầu tiên với Bài 2: Nghệ thuật thâu tóm tâm lý độc giả bằng Ngôi thứ nhất. Nhớ đón đọc và thảo luận cùng Mít Ướt ở bên dưới nha!
