Kỹ thuật gọt dũa câu văn chi tiết

Trong nghề viết tiểu thuyết, câu văn không chỉ dùng để truyền đạt thông tin (như viết báo hay luận văn). Câu văn là ống kính máy ảnh, là âm thanh, và là nhịp tim của nhân vật.

Tiếng Việt chúng ta là một ngôn ngữ vô cùng độc đáo: đơn lập, giàu thanh điệu (bằng/trắc) và có chiều sâu văn hóa rất cao. Muốn viết văn xuôi tiếng Việt cuốn hút, bạn cần làm chủ được 5 kỹ thuật dưới đây:

1. Điều khiển “Máy ảnh tâm lý” qua cách đặt Chủ ngữ

Rất nhiều tác giả trẻ khi mới viết thường gặp hai cực đoan: hoặc là lặp lại tên nhân vật đến mức phát chán (Ví dụ: An bước vào. An nhìn quanh. An thấy…), hoặc là ẩn chủ ngữ liên tục khiến người đọc xoay như chong chóng không biết ai đang hành động.

Bí quyết của một nhà văn chuyên nghiệp nằm ở việc chuyển dịch tiêu điểm của chủ ngữ:

• Khi muốn miêu tả hành động dồn dập, căng thẳng: Hãy thu hẹp chủ ngữ lại thành một bộ phận cơ thể hoặc một chi tiết nhỏ.

  • Chưa gọt dũa: “Tấn hoảng sợ bóp cò súng.”

  • Tác giả chuyên nghiệp: “Ngón tay anh run rẩy siết lấy cò súng.” (Lúc này, người đọc không chỉ nhìn thấy Tấn, mà nhìn thấy đúng cái ngón tay đang run rẩy đó. Động tác cận cảnh làm tăng tính giật gân).

• Khi muốn khắc họa tâm trạng hay thân phận: Hãy thay tên nhân vật bằng một danh từ chỉ thuộc tính/trạng thái.

  • Chưa gọt dũa: “Bà Mười mệt mỏi đi về nhà.”

  • Tác giả chuyên nghiệp: “Cái bóng còng queo ấy lê từng bước nặng trịch về phía rặng tre.” (Cụm từ “Cái bóng còng queo” có sức gợi hình và nỗi chua xát gấp nhiều lần tên “Bà Mười”).

2. Tiếng Việt là “tiếng hát” – Hãy chú ý đến Sóng câu (Nhịp Bằng / Trắc)

Văn xuôi tiếng Việt có nhạc tính. Một đoạn văn dở thường là một đoạn văn “lệch nhịp”, đọc lên bị vấp hoặc bị hẫng.

• Thanh Trắc (Sắc, Hỏi, Ngã, Nặng): Tạo cảm giác dứt khoát, va đập, gập gềnh, căng thẳng, hoặc chốt hạ.

• Thanh Bằng (Ngang, Huyền): Tạo cảm giác êm đềm, kéo dài, mênh mang, trầm buồn.

Một tác giả lành nghề sẽ biết cách phối hợp nhịp ngắn – dài và bằng – trắc tùy thuộc vào không khí của cảnh:

Cảnh đuổi bắt / Đấu trí (Dùng câu ngắn, nhiều thanh trắc, nhịp dồn): “Tiếng guốc dồn dập. Bóng đen vọt qua rào. Nó nín thở. Tim đập liên hồi như muốn vỡ tung lồng ngực.”

Cảnh hoài niệm / Buồn man mác (Dùng câu dài, nhiều thanh bằng, nhịp buông trôi): “Chiều buông xuống con sông quê muộn mằn, tiếng dầm khua nước nhẹ hẫng đằng xa như gợn lại chút không khí đìu hiu của những ngày đã cũ.”

Mẹo cho bạn: Sau khi viết xong một đoạn, hãy đọc thành tiếng. Chỗ nào miệng bạn bị vấp, hoặc thấy hụt hơi, chính là chỗ câu văn đó đang bị lỗi nhịp.

3. Quét sạch “Văn dịch” và “Từ rác”

Ảnh hưởng của văn học dịch (đặc biệt là tiếng Anh hoặc tiểu thuyết Trung Quốc convert) khiến văn xuôi của nhiều bạn trẻ bị “xơ cứng”. Tiếng Việt thuần túy rất trực diện, linh hoạt và không thích sự lòng vòng.

Hãy tàn nhẫn gạch bỏ những thứ sau:

a) Bị động gượng gạo (Được / Bị)

Tiếng Việt không thích bị động. Nếu không cần thiết phải nhấn mạnh tâm lý “chịu đựng” hay “thụ hưởng”, hãy trả về câu chủ động.

• Đừng viết: “Căn phòng được bao phủ bởi một lớp bụi dày.”

• Hãy viết: “Lớp bụi dày phủ kín căn phòng.” hoặc “Mạng nhện và bụi mờ đóng kín căn phòng.”

b) Cụm từ rác ngữ pháp (Sự, việc, một cách, tính chất…)

• Đừng viết: “Anh ấy nhìn cô ấy một cách vô cùng âu yếm.”

• Hãy viết: “Anh nhìn cô, ánh mắt đong đầy âu yếm.”

c) Động từ ảo (Tiến hành, thực hiện, đưa ra…)

• Đừng viết: “Nó tiến hành mở cửa và đưa ra lời giải thích.”

• Hãy viết: “Nó mở sầm cửa, phân bua.”

4. Viết bằng giác quan, đừng “kể” bằng nhận định

Lỗi lớn nhất của người mới viết là đánh giá thay cho người đọc thay vì miêu tả để người đọc tự cảm nhận (Show, don’t tell).

• Đừng nói: “Thầy giáo là một người rất dữ tợn và ác cảm với học sinh.” (Đây là nhận định, không phải văn học).

• Hãy tả: “Mỗi lần bước vào lớp, thước gỗ trong tay thầy lại đập mạnh xuống bàn ‘chát’ một cái. Cặp mắt tiễn lét đằng sau gọng kính dày đảo qua từng gương mặt đang cúi gầm.”

Khi bạn tả được cái tiếng “chát” của thước gỗ và “cặp mắt tiễn lét”, người đọc sẽ tự kết luận thầy giáo đó dữ tợn mà bạn không cần phải thốt ra từ đó.

5. Giữ độ chuẩn xác cho Ngữ cảnh và Văn hóa Việt

Tiếng Việt gắn liền với chiều sâu văn hóa bản địa. Khi viết tiểu thuyết lấy bối cảnh Việt Nam (dù là hiện đại hay lịch sử, nông thôn hay đô thị), tính chân thực nằm ở ngôn ngữ thoại và chi tiết đời sống.

• Đừng để nhân vật nói như sách dịch: Tránh những câu thoại kiểu “Ôi chao, bạn thật là đáng kinh ngạc!” hay “Tôi e rằng chúng ta không thể…”. Hãy lắng nghe cách người Việt nói chuyện ngoài đời: ngắn gọn, giàu từ cảm thán, và phụ thuộc nhiều vào xưng hô (mày – tao, chú – cháu, anh – em, anh – tôi).

• Đổi từ ngữ xưng hô là đổi cả một mối quan hệ: Trong tiếng Việt, chỉ cần nhân vật chuyển từ “anh – em” sang “tôi – cô”, cả một khoảng cách tâm lý mênh mông đã được tạo ra mà không cần viết thêm câu mô tả nào.

Lời nhắn gửi từ bàn viết

Viết bản nháp đầu tiên là công việc của trái tim—hãy cứ để cảm xúc chảy tràn ra trang giấy mà không cần lo lắng hay dở.

Nhưng gọt dũa câu văn lại là công việc của bộ óc và tay nghề. Đó là lúc bạn cởi bỏ áo khoác nghệ sĩ để khoác lên mình chiếc áo của một người thợ thủ công: mài giũa từng từ, cắt bỏ từng đoạn thừa, điều chỉnh từng nhịp bằng trắc.

Đừng ngại gạch xóa. Một câu văn hay chưa bao giờ tự nhiên sinh ra, nó luôn là kết quả của những lần kiên nhẫn gọt dũa! Cứ viết đi, từng trang một nhé.