Thể loại “bên trong” và “bên ngoài”?

Thì ra các nhà biên kịch và chuyên gia kể chuyện chuyên nghiệp có một cách nhìn về thể loại hoàn toàn khác độc giả. Theo họ, thể loại không chỉ quyết định câu chuyện kể về điều gì, mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc, nhịp điệu, cách xây dựng nhân vật, thậm chí cả giọng văn của tác phẩm. 

Nói cách khác, thể loại không phải là lớp sơn bên ngoài. Nó chính là bộ khung định hình toàn bộ câu chuyện.

Đây chính là điều mà chúng ta đã nói với nhau ở bài lần trước. Giờ đây hãy tiến thêm bước nữa vào con đường sáng tác, chuyển sang điểm nhìn của một tác giả xem họ phân loại thể loại như thế nào nhé!

Theo phương pháp của các nhà biên kịch chuyên nghiệp (đặc biệt là hệ thống Story Grid), thể loại nội dung được chia thành hai nhóm cốt lõi: External (Bên ngoài) và Internal (Bên trong).

Nghe hơi học thuật nhỉ?

Đừng lo. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng “mổ xẻ” bộ máy của một câu chuyện bằng ngôn ngữ thật đơn giản và dễ hiểu.

Thể loại bên ngoài tập trung vào các xung đột bên ngoài nhân vật chính, thể hiện qua hành động, sự kiện, và môi trường xung quanh. Hiểu đơn giản, đây là những xung đột dập bôm bốp ngay trước mắt độc giả. Nó thể hiện qua hành động, sự kiện, bom nổ, máu chảy, hoặc những màn rượt đuổi nghẹt thở. Độc giả đọc thể loại này sẽ luôn thon thót tự hỏi: “Ủa rồi đứa này có sống sót được không?”, “Hai đứa này có lấy được nhau không?”.“Nhân vật chính sẽ vượt qua xung đột bên ngoài này như thế nào?”

Một số “món ăn” quen thuộc của thể loại bên ngoài:

• Hành động (Action) Nhân vật đấu tranh để sống sót hoặc bảo vệ người khác. Nó có thể là những câu chuyện mạo hiểm, sinh tồn, cứu hộ…vv Ví dụ: The Hunger Games (Suzanne Collins).
• Kinh dị (Horror): Nhân vật đối mặt với những mối đe dọa siêu nhiên hoặc tâm lý. Ví dụ: The Shining (Stephen King).
• Lãng mạn (Love): Khám phá tình yêu và mối quan hệ. Ví dụ: Pride and Prejudice (Jane Austen).

• Tội phạm (Crime) là những câu chuyện trinh thám, tội ác kinh hoàng hay phi vụ hoàn hảo.

• Ly kỳ (Thriller) Khám phá những âm mưu, rượt đuổi, hay những câu chuyện tâm lý ly kỳ.

• Chiến Tranh (War) có thể bao gồm Chiến tranh lịch sử, Chiến tranh giả tưởng, Chiến tranh hiện đại.

• Thể hiện tài năng (Performance) Sự cạnh tranh, nổi danh hay hành trình phát triển tài năng

• Xã hội (Society) Câu chuyện xã hội như cách mạng, phân biệt giai cấp, đấu tranh công bằng.

Nếu thể loại bên ngoài là những cú đấm bằng nắm đấm, thì thể loại bên trong là những cú đấm bằng… tâm lý. Đây là hành trình thay đổi về mặt cảm xúc, đạo đức, nhận thức hoặc địa vị của nhân vật chính. Độc giả sẽ không hỏi “Nó có sống sót không?” nữa, mà sẽ hỏi: “Nó có giữ được bản ngã của mình không?”, “Nó sẽ trở thành người tốt hay kẻ xấu?”. “Nhân vật chính sẽ thay đổi như thế nào về mặt nội tâm?”

Các nhánh chính của thể loại bên trong:

• Đạo đức (Morality): Nhân vật đứng giữa ngã ba đường: Vị kỷ (sống ích kỷ) hay Vị tha (hy sinh). Liệu họ sẽ tha hóa hay được tái sinh? (Ví dụ kinh điển: A Christmas Carol).
• Quan điểm sống (Worldview): Nhân vật trải qua sự thay đổi trong niềm tin hoặc quan điểm, dẫn đến các kết quả như mở rộng tầm nhìn, sự tan vỡ ảo tưởng hay sự thức tỉnh. (Ví dụ: To Kill a Mockingbird).
• Địa vị (Status): Nhân vật đấu tranh để thay đổi hoặc bảo vệ vị trí xã hội của mình. Có thể là leo lên đỉnh cao xã hội, sụp đổ, hoặc trắng tay làm lại từ đầu (Ví dụ: The Great Gatsby).

Ha! Đây là câu hỏi mà 99% các bạn mới viết đều thắc mắc. “Ơ thế những thể loại vô cùng thịnh hành như xuyên không, phép thuật, khoa học viễn tưởng thì sao?”

Thực chất nó nằm trong sách “Thể loại hướng đến độc giả” mà chúng ta đã nói đến ở bài trước. Với tư cách là tác giả tương lai, giờ đây chúng ta đã chuyển qua tìm hiểu về “Thể loại theo nội dung” rồi đúng không.

Fantasy, Sci-Fi, xuyên không hay ngôn tình …vv thực chất chỉ là “Cái Phông Nền” (Bối cảnh – Setting) chứ không phải thể loại nội dung cốt lõi. Và chúng bắt buộc phải có một thể loại nội dung để vận hành (có thể là thể loại bên ngoài hoặc bên trong).

• Bạn viết về hai pháp sư yêu nhau ở thế giới phép thuật -> Đó là Bối cảnh Fantasy + Thể loại Lãng mạn.
• Bạn viết về một trận chiến giữa các hành tinh tương lai -> Đó là Bối cảnh Sci-Fi + Thể loại Chiến tranh.
• Ngôn tình chính là thể loại lãng mạn.
• Xuyên không cũng chỉ là bối cảnh. Xuyên không để yêu đương thì là: Bối cảnh quá khứ (tương lai) + Thể loại Lãng mạn. Xuyên không để tìm lại bản thân -> Bối cảnh quá khứ (tương lai) + Thể loại Quan điểm sống.

Một tác phẩm tiểu thuyết ngắn hay truyện mỳ ăn liền có thể chỉ cần một thể loại bên ngoài để giải trí. Nhưng nếu bạn muốn viết một cuốn tiểu thuyết có chiều sâu, khiến người ta đọc xong phải ám ảnh, suy ngẫm, bạn phải biết cách mix hai thể loại này lại với nhau.

Hãy nhìn các bậc thầy đi trước làm gương:

• Chí Phèo (Nam Cao): Bên ngoài là cuộc đấu tranh giai cấp, xung đột xã hội (Society). Bên trong là sự giằng xé đạo đức, khát khao được làm người lương thiện (Morality).
• Chúa Tể Những Chiếc Nhẫn (J.R.R. Tolkien): Bên ngoài là hành trình phiêu lưu mạo hiểm tiêu diệt bạo chúa (Action). Bên trong là sự trưởng thành, đấu tranh với sự cám dỗ của chiếc nhẫn trong tâm hồn Frodo (Worldview).

Lời khuyên xương máu của Mít Ướt: Dù có Mix, nhưng bạn phải chọn ra MỘT thể loại chính làm bá chủ (Global Genre) để định hình mạch truyện, kẻo “lạc đường” nhé!

Bài tiếp theo, mình sẽ chia sẻ cho bạn cách “bắt mạch” tâm lý độc giả và 5 câu hỏi thực tế giúp bạn tìm ra ngay thể loại cho đứa con tinh thần của mình, kể cả khi bạn mới chỉ có một ý tưởng sơ khai nhất! Stay tuned!